Ánh sáng chỗ ngồi học sinh, 300 lux và cách kiểm tra tại lớp

Đây là quy định bắt buộc, không phải khuyến nghị

Nhiều người thường cho rằng các tiêu chuẩn xây dựng trường học như TCVN chỉ mang tính khuyến khích áp dụng. Tuy nhiên, với hệ thống chiếu sáng học đường, các chỉ số kỹ thuật này đã trở thành quy định bắt buộc thi hành. Cụ thể, Điều 4 khoản 4 Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT quy định chiếu sáng trong phòng học phải tuân thủ mục 6.2 của các tiêu chuẩn quốc gia tương ứng với từng cấp học: TCVN 3907:2011 (trường mầm non), TCVN 8793:2011 (trường tiểu học) và TCVN 8794:2011 (trường trung học). Khi một thông tư quy phạm pháp luật dẫn chiếu trực tiếp đến các điều khoản tiêu chuẩn, các chỉ số đó trở thành yêu cầu pháp lý bắt buộc trong thẩm định và nghiệm thu trường học.

Ba chỉ số của ánh sáng chỗ ngồi học sinh

Theo Bảng 4 TCVN 8794:2011, chất lượng chiếu sáng cho các khu vực trong trường học được xác định qua các chỉ số kỹ thuật cụ thể:

Cần phân biệt rõ hai bề mặt nhận sáng trong phòng học: độ rọi trên bảng là độ rọi đứng chống loá (yêu cầu 500 lux, đã được phân tích ở bài viết riêng về ánh sáng bảng và chống loá), trong khi độ rọi tại chỗ ngồi học sinh là độ rọi ngang trên mặt bàn học (yêu cầu 300 lux). Hai chỉ số quan trọng đi kèm gồm có:

• Chỉ số chói loá URG không quá 19: đánh giá mức độ khó chịu do loá sáng gây ra. Giá trị càng nhỏ thì không gian học tập càng êm dịu cho mắt.
• Chỉ số hiện màu Ra không nhỏ hơn 80: bảo đảm ánh sáng nhân tạo phản ánh trung thực màu sắc của trang sách, hình vẽ và đồ dùng học tập.

Ánh sáng phải đến từ phía tay trái học sinh

Vị trí lấy sáng tự nhiên đóng vai trò quyết định đến việc học sinh có bị che khuất tầm nhìn khi viết hay không. Mục 6.2.4 TCVN 8794:2011 quy định hướng chiếu sáng chính của phòng học phải theo hướng Bắc hoặc Đông Bắc, và nguồn sáng chính phải chiếu từ phía tay trái của học sinh. Nguyên tắc này xuất phát từ việc phần lớn học sinh cầm bút bằng tay phải. Khi ánh sáng chiếu từ bên trái sang, bóng của bàn tay và ngòi bút sẽ đổ về phía bên phải, để lộ khoảng giấy trắng phía trước giúp học sinh nhìn rõ nét chữ. Nếu bố trí ngược lại, bàn tay phải sẽ tạo vệt bóng đổ trực tiếp lên dòng chữ đang viết. Tiêu chuẩn cho phép bổ sung ánh sáng phụ từ phía tay phải hoặc phía sau lớp, nhưng tuyệt đối không được át nguồn sáng chính từ bên trái.

Cửa sổ chiếm bao nhiêu diện tích phòng học

Mục 6.2.3 TCVN 8794:2011 nêu rõ phòng học phải ưu tiên sử dụng chiếu sáng tự nhiên trực tiếp. Để đảm bảo đủ lượng quang thông vào ban ngày, mục 6.2.5 quy định tỷ lệ diện tích cửa sổ lấy sáng trên diện tích mặt sàn phòng học phải đạt từ 1/5 đến 1/6. Ví dụ: một phòng học có diện tích sàn 50 m² thì tổng diện tích các khung cửa sổ lấy sáng trực tiếp cần đạt từ 8,3 m² đến 10 m². Việc bố trí đủ diện tích cửa sổ giúp lớp học tận dụng tối đa ánh sáng tự nhiên trong các giờ học ban ngày.

Bố trí hệ thống đèn chiếu sáng nhân tạo

Khi điều kiện thời tiết âm u hoặc buổi chiều muộn, hệ thống đèn điện chiếu sáng nhân tạo sẽ bổ sung quang thông cho lớp. Tiêu chuẩn TCVN 8794:2011 quy định cụ thể về việc lắp đặt đèn chiếu sáng chung:

• Bố trí dãy đèn: các dãy đèn phải được lắp song song với bức tường có cửa sổ chính (mục 6.2.6).
• Số lượng bóng đèn: bố trí từ 8 đến 10 bóng đèn mắc theo chiều ngang của lớp học để ánh sáng phân bố đồng đều khắp các dãy bàn (mục 6.2.11).
• Yêu cầu máng đèn: đèn huỳnh quang bắt buộc phải có máng che chuyên dụng để phân bố ánh sáng đều và tránh để học sinh nhìn trực diện vào nguồn phát sáng gây loá mắt (mục 6.2.12).
• Hệ số dự trữ: khi tính toán thiết kế chiếu sáng, phải áp dụng hệ số dự trữ 1,5 đối với đèn huỳnh quang và 1,3 đối với đèn nung sáng để bù đắp lượng suy giảm quang thông theo thời gian sử dụng (mục 6.2.10).
• Vị trí công tắc, ổ cắm: các thiết bị điện điều khiển trong phòng học phải đặt ở độ cao tối thiểu 1,5 m so với mặt sàn để bảo đảm an toàn cho học sinh (mục 6.2.17).

Cách kiểm tra tại lớp không cần máy đo

Thầy cô và cán bộ quản lý có thể tự kiểm tra sơ bộ chất lượng chiếu sáng tại các chỗ ngồi bằng các bước đơn giản:

1. Ngồi thử tại 4 góc lớp và các vị trí ở giữa: đặt vở lên mặt bàn và cầm bút viết thử xem bàn tay có tạo bóng che khuất dòng kẻ hay không.
2. Quan sát trực tiếp nguồn sáng từ chỗ ngồi: nhìn lên hệ thống đèn trần, nếu nhìn thấy trực tiếp bóng đèn phát sáng mà không có máng tán xạ che chắn thì lớp học có nguy cơ bị chói loá.
3. Kiểm tra vào hai thời điểm khác nhau: quan sát độ sáng trên mặt bàn vào giữa buổi sáng và giữa buổi chiều để đánh giá sự thay đổi của ánh sáng tự nhiên qua hệ thống cửa sổ.

Đo độ rọi bằng máy thế nào cho đúng

Để có số liệu chính xác khi nghiệm thu phòng học, cần sử dụng máy đo độ rọi (Lux kế). Khi đo ánh sáng chỗ ngồi học sinh, cảm biến đo phải được đặt nằm ngang bằng phẳng trên mặt bàn học tại từng vị trí ngồi, không cầm nghiêng hoặc dựng đứng. Tiến hành đo tại nhiều điểm đại diện trên các dãy bàn học sinh rồi tính giá trị trung bình. Theo quy định tại mục 6.2.8 TCVN 8794:2011, độ rọi trung bình thực tế đo được tại các vị trí không được thấp hơn 10% so với mức tiêu chuẩn 300 lux (tức không được thấp hơn 270 lux).

Trường học có nghĩa vụ khám thị lực định kỳ

Bên cạnh việc bảo đảm cơ sở vật chất phòng học, nhà trường có trách nhiệm pháp lý trong việc theo dõi thị lực của học sinh. Điều 9 Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT quy định rõ các nghĩa vụ y tế học đường:

• Khoản 1: kiểm tra sức khoẻ vào đầu năm học, bao gồm đo thị lực cho học sinh từ 36 tháng tuổi trở lên.
• Khoản 3: thực hiện khám phát hiện các vấn đề giảm thị lực học sinh trong năm học.
• Khoản 9: thông báo kết quả kiểm tra sức khoẻ định kỳ cho cha mẹ học sinh tối thiểu 1 lần mỗi năm học.

Ghi gì vào hồ sơ mời thầu chiếu sáng lớp học

Khi lập hồ sơ mời thầu hoặc dự toán cải tạo hệ thống chiếu sáng phòng học, đơn vị lập hồ sơ cần đưa đầy đủ các thông số kỹ thuật chuẩn:

• Độ rọi trung bình trên mặt bàn học: tối thiểu 300 lux (đo theo phương ngang).
• Chỉ số chói loá URG không lớn hơn 19, chỉ số hoàn màu Ra không nhỏ hơn 80.
• Đèn chiếu sáng có máng tán xạ chống chói, công suất bảo đảm mật độ tối đa không quá 12 W/m².
• Yêu cầu nhà thầu thực hiện đo kiểm tra độ rọi thực tế trên mặt bàn học sinh khi nghiệm thu bàn giao, không chỉ nộp thông số kỹ thuật của thiết bị trên hồ sơ giấy tờ.